Sốc văn hoá ngược khi về nước sống hẳn thường đến bất ngờ, vì mình nghĩ về nhà thì có gì phải thích nghi. Đi qua được là nhờ chấp nhận rằng mình đã khác, cho mình thời gian như lúc mới sang xứ người, tìm những người cùng hoàn cảnh, và thôi so sánh hai nơi mỗi ngày.
Xin chào, đây là Nhà Hoạch Định. Nhiều người về kể với mình rằng lúc mới sang nước ngoài, họ biết trước sẽ khó. Nhưng lúc về, không ai nói trước, nên cú sốc đau hơn. Tập này là lời nói trước ấy.
Vì sao về nhà lại khó?
Lúc đi, mình chuẩn bị tinh thần cho mọi thứ lạ. Ai cũng thông cảm với người mới đến. Lúc về, mình nghĩ đây là nhà, mọi thứ sẽ quen. Người xung quanh cũng nghĩ vậy, nên không ai thông cảm khi mình lúng túng.
Nhưng mình đã sống nhiều năm với một nhịp khác. Mình quen xếp hàng, quen yên tĩnh, quen đúng giờ, quen nói thẳng. Về quê, mọi thứ nhanh, ồn, linh hoạt theo kiểu khác. Những điều từng bình thường giờ làm mình khó chịu.
Và quê cũng đã đổi. Giá cả, cách làm việc, cách người ta nói chuyện, công nghệ, những điều bạn bè quan tâm. Mình về và thấy mình chậm hơn mọi người ở chính quê mình.
Một chị kể rằng tháng đầu về, chị không biết cách gọi xe, không biết trả tiền bằng điện thoại như mọi người, không hiểu những câu đùa mới. Chị nói cảm giác như mình là người nước ngoài ở chính nhà mình.
Những biểu hiện của sốc văn hoá ngược
Giờ mình nói về dấu hiệu. Hay bực bội với những điều nhỏ: tiếng ồn, giao thông, cách người ta làm việc. Hay so sánh: bên kia thế này, bên kia thế kia. Thấy không ai hiểu mình.
Cô đơn dù ở giữa gia đình, bạn bè. Bạn cũ đã có cuộc sống khác, những câu chuyện của mình về nơi kia làm người nghe thấy như mình đang khoe. Mình dần thôi kể, và thấy như một nửa đời mình không ai biết.
Có người còn thấy nhớ nơi kia, điều mà họ không ngờ. Nhớ con phố, nhớ quán cà phê, nhớ bạn bè ở đó. Và thấy tội lỗi vì nhớ.
Những điều này rất phổ biến. Nó không có nghĩa là bạn đã về sai.
Con cái về cùng thường còn khó hơn bố mẹ. Với con, đây không phải là về, mà là đi, đi đến một nơi mới hoàn toàn. Con có thể sốc thật sự, không chỉ sốc ngược. Hãy đối xử với con như một đứa trẻ vừa chuyển đến nước khác, với đủ sự kiên nhẫn, chứ đừng nghĩ con về quê thì phải quen ngay.
Chấp nhận mình đã khác
Điều đầu tiên giúp đi qua là chấp nhận: mình không còn là người đã ra đi ngày ấy. Những năm ở xa đã thay đổi mình, và điều đó không cần xoá đi.
Không cần cố trở lại như cũ, cũng không cần cố giữ nguyên mọi thói quen của nơi kia. Hãy tìm cách sống mà mình thấy vừa, lấy cái hay của cả hai.
Ví dụ, vẫn giữ thói quen đúng giờ của mình, nhưng không bực khi người khác đến muộn. Vẫn nói thẳng khi cần, nhưng học lại cách nói vòng của người quê khi hợp hoàn cảnh.
Một anh kể rằng anh mất gần một năm để thôi so sánh. Anh nói điều giúp anh nhất là tự nhắc: mình chọn về vì những điều ở đây, không phải vì những điều ở đây giống bên kia.
Và cho phép mình có những ngày tệ. Có hôm bạn sẽ đứng giữa phố đông mà muốn khóc, muốn quay lại nơi kia ngay. Những ngày ấy qua đi. Chỉ cần đừng quyết điều gì lớn trong đúng những ngày ấy.
Cho mình thời gian như lúc mới sang
Nhớ lại lúc mới sang xứ người, bạn đã cho mình bao lâu để quen. Vài tháng, có khi vài năm. Lúc về, hãy cho mình thời gian như vậy. Đừng đòi hỏi mình phải thấy ổn ngay trong tháng đầu.
Tạo một nhịp sống ổn định: một công việc, một chỗ ở, vài thói quen quen thuộc. Học lại những điều mới ở quê, từ cách thanh toán đến cách làm việc với cơ quan.
Tìm những người cùng hoàn cảnh, những người cũng từng sống xa rồi về. Họ hiểu cảm giác của bạn mà không cần giải thích. Nhiều thành phố có những nhóm như vậy.
Và giữ liên lạc với bạn bè ở nơi kia. Một nửa đời bạn ở đó, không cần cắt đứt. Những cuộc gọi với họ giúp bạn không thấy mình đã mất hẳn một phần mình.
Với gia đình và bạn cũ
Gia đình và bạn cũ có thể không hiểu vì sao bạn lúng túng. Họ nghĩ bạn về nhà rồi thì phải vui. Hãy nói với họ, nhẹ nhàng, rằng bạn đang cần thời gian làm quen lại.
Kể chuyện nơi kia cũng cần tinh ý. Kể vừa phải, hỏi han nhiều hơn về cuộc sống của họ những năm mình vắng. Cho họ thấy bạn muốn quay lại đời sống của họ, không phải đang đứng ngoài nhìn vào.
Có những mối quan hệ sẽ không như xưa, và điều đó không sao. Bạn sẽ có những mối quan hệ mới.
Cũng đừng ngại mang những điều hay từ nơi kia vào cuộc sống mới ở quê, theo cách nhẹ nhàng. Một thói quen đọc sách, một cách tổ chức công việc, một hoạt động thiện nguyện. Làm được điều đó, bạn thấy những năm xa quê không phí, mà đang tiếp tục sống qua những gì bạn làm hôm nay.
Mình khép tập bằng một câu: nếu một năm nữa có người mới về hỏi bạn lời khuyên, bạn sẽ nói câu đầu tiên là gì?
Câu hỏi thường gặp
Sốc văn hoá ngược là gì?
Là cảm giác lạc lõng, bực bội, cô đơn khi trở về quê hương sau nhiều năm sống ở nơi khác, vì mình và quê đều đã thay đổi trong những năm xa nhau.
Sốc văn hoá ngược kéo dài bao lâu?
Không có thời gian chung. Nhiều người cần vài tháng đến một năm hoặc hơn. Hãy cho mình thời gian như lúc mới sang xứ người.
Về nước thấy khó chịu có phải là đã quyết định sai?
Không hẳn. Khó chịu những tháng đầu là rất phổ biến. Đừng vội kết luận khi đang trong giai đoạn điều chỉnh.
Làm sao bớt so sánh Việt Nam với nước ngoài khi về?
Nhắc mình lý do đã chọn về, lấy cái hay của cả hai nơi, và tìm những người cùng hoàn cảnh để chia sẻ thay vì so sánh với người không hiểu.
Có nên giữ liên lạc với bạn bè ở nước ngoài sau khi về?
Nên. Họ là một phần đời bạn và giúp bạn không thấy mình mất hẳn một nửa. Giữ liên lạc không cản trở việc bạn hoà nhập lại ở quê.
