Nên nghĩ nghiêm túc đến chuyện về nước khi lý do ban đầu của chuyến đi đã xong hoặc đã đổi, khi điều mình muốn nhất bây giờ nằm ở quê chứ không ở đây, và khi ý muốn về đến cả trong những ngày vui chứ không chỉ những ngày mệt. Về vì đã hiểu mình rất khác với về vì chán nản một mùa.
Chào bạn, đây là Nhà Hoạch Định. Nói chuyện đi nhiều rồi, danh mục cuối này mình nói chuyện về. Mình không khuyên ai về hay ở. Mình chỉ muốn cùng bạn nghe cho rõ tiếng nói bên trong mình, trước khi nghe những tiếng nói bên ngoài.
Lý do ban đầu còn đó không?
Ai đi cũng có lý do. Cho con học, tìm một nghề, thoát một hoàn cảnh, theo người mình thương. Sau nhiều năm, hãy nhìn lại: lý do ấy còn đó không.
Có người đi vì con, giờ con đã lớn, đã tự lập, có cuộc sống riêng. Có người đi để học một nghề, giờ đã học xong và muốn mang về dùng. Có người đi để thoát một điều khó, giờ điều khó ấy ở quê đã không còn.
Một chị kể rằng chị đi vì muốn hai con được học ở môi trường khác. Khi đứa út vào đại học và dọn ra ở riêng, chị nhìn căn nhà trống và nhận ra lý do để chị ở lại đã xong. Chị bắt đầu nghĩ về quê một cách khác hẳn.
Lý do xong không có nghĩa là phải về. Có người tìm được lý do mới để ở lại. Nhưng nó là một dấu hiệu nên dừng lại và hỏi.
Ý muốn về đến lúc nào?
Giờ mình nói về cách phân biệt. Ai sống xa cũng có lúc muốn về, nhất là khi mệt, khi ốm, khi mất việc, khi mùa đông dài. Đó là nỗi nhớ bình thường, và nó thường qua khi hoàn cảnh khá lên.
Nhưng nếu ý muốn về đến cả trong những ngày vui, khi công việc ổn, khi gia đình êm ấm, khi mọi thứ đều tốt, thì đó là điều khác. Đó là tiếng nói bền bỉ từ bên trong.
Hãy thử ghi lại mỗi lần ý muốn về xuất hiện, và hoàn cảnh lúc đó. Sau vài tháng, bạn sẽ thấy nó đi cùng những ngày khó hay nó ở đó cả trong ngày thường.
Một anh kể rằng anh luôn nghĩ mình muốn về vì chán công việc. Anh đổi việc, vẫn muốn về. Anh chuyển nhà, vẫn muốn về. Đến lúc ấy anh mới thừa nhận rằng điều anh thiếu không phải công việc hay nhà cửa, mà là cảm giác thuộc về.
Mình đang về với cái gì?
Cũng như lúc đi, lúc về cũng nên hỏi: mình đang về với cái gì, hay chỉ đang chạy khỏi cái gì. Về vì muốn gần bố mẹ già, về vì có một việc mình muốn làm ở quê, về vì muốn con biết gốc, đó là những lý do về với.
Về vì chán nơi đây, vì một lần thất bại, vì một mối quan hệ đổ vỡ, đó là lý do chạy khỏi. Nó không sai, nhưng nó thường không đủ để giữ mình đứng vững khi về và gặp những cái khó mới ở quê.
Và cũng nên thành thật với hình ảnh quê trong đầu mình. Quê trong ký ức đã đứng yên nhiều năm, còn quê thật đã đổi. Mình về với quê thật, không phải với quê trong ký ức.
Nếu có thể, hãy về ở thử một thời gian dài hơn chuyến thăm bình thường, sống như người ở chứ không như khách. Nó sẽ cho bạn biết nhiều hơn mọi tưởng tượng.
Những người khác trong nhà nghĩ gì?
Về hay không không chỉ là chuyện của mình. Người bạn đời có thể đã gắn bó với nơi này hơn mình. Con cái có thể coi nơi này là quê, còn quê của bố mẹ là nơi xa lạ.
Hãy nói chuyện với từng người. Người bạn đời mất gì nếu về, con mất gì nếu về. Nhiều gia đình rạn nứt vì một người muốn về còn những người khác không.
Có những cách ở giữa: về từng thời gian dài mỗi năm, một người về trước thử, chờ con học xong rồi về. Không cần chọn tất cả hoặc không gì cả.
Còn những chuyện giấy tờ, cư trú, quốc tịch, quyền lợi khi về hoặc khi đi lại giữa hai nơi, thì phải hỏi luật sư di trú hoặc cơ quan lãnh sự. Đừng quyết dựa trên lời kể.
Về không phải là thua, ở không phải là thắng
Nhiều người ngại về vì sợ bị coi là thất bại. Đi bao năm, giờ về tay trắng, hàng xóm sẽ nói gì. Nỗi sợ ấy có thật, nhưng nó không nên là thứ quyết định cuộc đời mình.
Người về sau nhiều năm mang theo những thứ không đếm được: ngôn ngữ, kinh nghiệm, cách nhìn, những mối quan hệ ở hai nơi. Họ không về tay trắng.
Và người ở lại cũng không cần thấy mình đang phản bội quê. Mỗi người có một con đường.
Mình khép tập bằng một câu: nếu sáng mai thức dậy ở quê, bạn nghĩ cảm giác đầu tiên của mình sẽ là nhẹ nhõm hay hối tiếc?
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình thật sự muốn về nước?
Để ý xem ý muốn về xuất hiện khi nào. Nếu chỉ đến lúc mệt mỏi, khó khăn, đó có thể là nỗi nhớ tạm thời. Nếu nó bền bỉ cả trong những ngày vui, đó là mong muốn thật đáng cân nhắc.
Có nên về nước khi con cái đã lớn ở nước ngoài?
Tuỳ gia đình. Con có thể coi nơi ấy là quê của mình. Hãy nói chuyện với con, tôn trọng lựa chọn của con, và cân nhắc những cách ở giữa như về từng thời gian dài.
Về nước sau nhiều năm có bị coi là thất bại?
Không. Người về mang theo kinh nghiệm, ngôn ngữ và mối quan hệ ở hai nơi. Quyết định đúng là quyết định phù hợp với mình, không phải với lời người khác.
Thủ tục giấy tờ khi về nước sống hỏi ở đâu?
Hỏi luật sư di trú hoặc cơ quan lãnh sự, vì quy định về cư trú, quốc tịch và quyền lợi khác nhau theo từng trường hợp và thay đổi theo thời gian.
Có nên về ở thử trước khi quyết định hồi hương?
Rất nên nếu có điều kiện. Sống vài tháng như người ở chứ không như khách giúp bạn thấy quê thật chứ không phải quê trong ký ức.
