Khi bằng cấp không được công nhận ở nước ngoài, cú đau lớn nhất thường không phải là mất thu nhập, mà là mất cảm giác mình là ai. Đứng dậy được là tách giá trị bản thân khỏi tấm bằng, hỏi đúng cơ quan chính thức về con đường công nhận, và có một kế hoạch tạm cho những năm chuyển tiếp. Mình không nói điều kiện công nhận của nơi nào, vì mỗi nghề, mỗi nơi mỗi khác.
Chào bạn, đây là Nhà Hoạch Định. Tập này dành cho những người từng là bác sĩ, kỹ sư, giáo viên, luật sư, kế toán ở quê, và đang đứng trước một cánh cửa đóng. Mình không hứa cánh cửa sẽ mở. Mình chỉ muốn ngồi cùng bạn một lúc trước cánh cửa ấy.
Vì sao cú sốc này đau đến vậy?
Ở quê, nghề nghiệp gắn chặt với danh tính. Người ta gọi mình là bác sĩ, là thầy, là kỹ sư. Họ hàng nể, hàng xóm hỏi ý kiến. Tấm bằng không chỉ là giấy, nó là bao nhiêu năm học, bao nhiêu đêm thức, bao nhiêu hy sinh của cả nhà.
Sang nơi mới, nhiều người phát hiện tấm bằng ấy không đủ để hành nghề. Có thể phải học thêm, thi lại, thực tập lại, hoặc không có con đường nào ngắn. Đột nhiên, người từng được gọi là bác sĩ trở thành người đang tìm việc.
Một chị từng là giáo viên kể rằng chị không khóc khi nghe tin bằng không dùng được. Chị khóc mấy tháng sau, khi một người hỏi chị làm nghề gì, và chị không biết trả lời thế nào.
Nỗi đau này có tên, và nó là thật. Đừng tự nhủ mình phải vượt qua ngay. Cho mình thời gian để buồn cho những gì đã mất.
Tách giá trị bản thân khỏi tấm bằng
Giờ mình nói điều quan trọng nhất. Tấm bằng là thứ người khác công nhận. Còn những gì bạn biết, cách bạn nghĩ, kinh nghiệm bạn tích luỹ, những người bạn từng giúp, thì không ai lấy đi được.
Một anh từng là kỹ sư cầu đường kể rằng trong thời gian làm công việc phổ thông, anh vẫn nhìn mọi công trình trên đường đi bằng con mắt kỹ sư. Anh không mất nghề, anh chỉ tạm chưa được hành nghề. Nghĩ như vậy giúp anh giữ được lòng tự trọng.
Hãy tìm cách dùng những gì mình biết ở dạng khác. Người từng là giáo viên có thể dạy kèm, dạy tiếng Việt cho trẻ em cộng đồng. Người từng là bác sĩ có thể giúp đồng hương hiểu hệ thống y tế. Không phải hành nghề, mà là giữ cho kỹ năng không nguội.
Và hãy tự nhắc: công việc mình đang làm hôm nay không phải là con người mình. Đó là một chặng.
Hỏi đúng nơi về con đường công nhận
Chuyện bằng cấp có được công nhận không, cần học thêm gì, thi gì, bao lâu, là chuyện của cơ quan chính thức và hội nghề nghiệp ở nơi bạn sống. Đừng dựa vào lời kể của người quen, vì mỗi nghề mỗi khác, và quy định thay đổi.
Nếu có thể, hãy tìm hiểu trước khi đi. Nhiều người sang rồi mới biết con đường dài hơn mình tưởng rất nhiều, và kế hoạch cả nhà bị đảo lộn.
Khi đã biết con đường, hãy nhìn nó thật lòng: mất bao lâu, tốn bao nhiêu công sức, gia đình có chịu nổi không, và mình có còn muốn làm nghề cũ đến mức ấy không. Có người đi hết con đường và thấy xứng đáng. Có người nhận ra mình muốn làm việc khác.
Cả hai lựa chọn đều không sai. Quan trọng là chọn với đủ thông tin, không phải trong cơn tự ái hay cơn tuyệt vọng.
Kế hoạch tạm cho những năm chuyển tiếp
Những năm đang học lại, thi lại, cả nhà cần sống. Nên nhiều người phải làm một công việc khác trong thời gian này. Hãy coi đó là công việc tạm, có thời hạn trong đầu mình, không phải là thất bại.
Chọn công việc tạm sao cho còn sức và thời gian cho mục tiêu chính. Một việc lương khá mà vắt kiệt sức sẽ làm con đường học lại kéo dài mãi. Đôi khi một việc nhẹ hơn, lương thấp hơn, lại giúp mình đi xa hơn.
Nói rõ với gia đình về giai đoạn này: nó kéo dài khoảng bao lâu theo mình ước tính, cả nhà sẽ phải hy sinh gì. Khi mọi người cùng hiểu, không ai phải gánh một mình.
Và đặt những mốc để xem lại. Sau một thời gian, nếu con đường có vẻ không khả thi, hãy dám điều chỉnh. Kiên trì đáng quý, nhưng cố chấp thì không.
Người thân nhìn mình thế nào?
Một nỗi đau thầm lặng là cách họ hàng ở quê nhìn mình. Họ nghĩ đi nước ngoài là thành đạt, và khi biết bác sĩ đi làm việc chân tay, có người không hiểu, có người xì xào.
Mình không cần giải thích với tất cả. Với những người thân thiết, hãy kể thật: mình đang trong giai đoạn chuyển tiếp, mình đang học để quay lại nghề, hoặc mình đang chọn một hướng mới. Người thương mình sẽ hiểu.
Với con cái, hãy để con thấy bố mẹ làm lại từ đầu mà không xấu hổ. Đó là một bài học về lòng can đảm mà không trường nào dạy được.
Mình khép tập bằng một câu: nếu ngày mai không ai được hỏi bạn làm nghề gì, mà chỉ được hỏi bạn giỏi điều gì, bạn sẽ trả lời thế nào?
Câu hỏi thường gặp
Bằng cấp Việt Nam có được công nhận ở nước ngoài không?
Tuỳ nghề và tuỳ nơi. Nhiều nghề cần qua quy trình công nhận, học thêm hoặc thi lại. Hãy hỏi cơ quan chính thức và hội nghề nghiệp nơi bạn định sống, tốt nhất là trước khi đi.
Mất nghề khi sang nước ngoài có nên học lại không?
Tuỳ con đường dài bao lâu, gia đình chịu được không và bạn còn muốn làm nghề cũ đến đâu. Hãy quyết khi đã có đủ thông tin, không trong lúc tự ái hay tuyệt vọng.
Làm sao vượt qua cảm giác mất giá trị khi làm việc thấp hơn trình độ?
Tách giá trị bản thân khỏi chức danh, coi công việc hiện tại là một chặng, và tìm cách dùng kỹ năng cũ ở dạng khác như dạy kèm hay giúp cộng đồng.
Có nên làm công việc tạm trong lúc chờ công nhận bằng?
Nhiều người phải làm để gia đình sống. Nên chọn việc còn để lại sức và thời gian cho mục tiêu chính, và đặt mốc để xem lại kế hoạch.
Nói với họ hàng ở quê thế nào khi mình đang làm việc chân tay?
Không cần giải thích với tất cả. Với người thân thiết, hãy kể thật về giai đoạn chuyển tiếp. Người thương bạn sẽ hiểu rằng làm lại từ đầu là điều đáng trọng.
