Khi ông bà chỉ nói tiếng Việt còn cháu lớn lên nói một thứ tiếng khác, sợi dây giữa hai bên dễ mỏng dần. Giữ được sợi dây ấy là nhờ những hoạt động không cần nhiều lời, nhờ cha mẹ làm cầu nối kiên nhẫn, và nhờ những câu tiếng Việt nhỏ gắn với tình thương chứ không gắn với bài học.
Xin chào, đây là Nhà Hoạch Định. Mình từng nghe một bà cụ kể rằng mỗi lần gọi video, bà chỉ biết nhìn cháu cười, cháu nhìn bà cười, rồi hết chuyện. Bà nói bà thương cháu mà không biết thương bằng cách nào. Tập này dành cho bà, và cho nhiều ông bà khác.
Vì sao sợi dây dễ mỏng?
Ở quê, ông bà gần cháu qua trăm việc nhỏ: bế, đút cơm, kể chuyện, dắt đi chơi. Ở xa, chỉ còn màn hình. Và trên màn hình, ngôn ngữ là gần như tất cả.
Khi cháu còn nhỏ, cháu còn nói được vài câu tiếng Việt. Lớn lên, đi học, tiếng Việt của cháu mỏng dần. Cuộc gọi với ông bà trở thành những câu chào lặp lại, rồi cháu ngại, rồi cháu tìm cách tránh.
Ông bà cũng ngại. Ngại nói nhiều mà cháu không hiểu, ngại làm phiền. Dần dần, ông bà chỉ hỏi con: cháu dạo này thế nào.
Không ai có lỗi. Chỉ là không ai chủ động giữ, thì khoảng cách tự lớn lên.
Còn một điều ít người để ý: ông bà thường nghĩ cháu không thương mình vì cháu im lặng. Thật ra cháu im vì không biết nói gì, không phải vì không thương. Cha mẹ nói rõ điều này với ông bà, ông bà sẽ nhẹ lòng hơn nhiều, và bớt tự ái mỗi lần cháu chỉ chào rồi chạy đi.
Những hoạt động không cần nhiều lời
Giờ mình nói về cách giữ. Tình cảm không chỉ đi qua lời. Có những việc ông bà và cháu làm cùng nhau qua màn hình mà không cần nói nhiều.
Ông dạy cháu gấp thuyền giấy, gấp máy bay. Bà nấu một món, cháu xem và làm theo bên này. Ông bà hát một bài, cháu vỗ tay theo. Cháu khoe tranh mình vẽ, ông bà giơ ngón tay cái. Những việc ấy tạo ra kỷ niệm chung.
Một anh kể rằng bố anh ở quê nuôi mấy con gà. Mỗi lần gọi, ông cầm máy ra cho cháu xem gà. Đứa cháu không nói được mấy câu tiếng Việt nhưng biết tên từng con gà của ông. Đó là sợi dây của hai ông cháu.
Khi về quê, những hoạt động này càng dễ: đi chợ với bà, ra vườn với ông, làm bánh cùng nhau. Tay làm thì lòng gần.
Cha mẹ là chiếc cầu
Người đứng giữa là cha mẹ. Cha mẹ hiểu cả hai ngôn ngữ, hiểu cả hai thế hệ. Nhưng nhiều khi cha mẹ quá bận, và cuộc gọi chỉ là cầm máy đưa cho cháu rồi đi làm việc khác.
Hãy ngồi cùng trong những cuộc gọi, ít nhất là đầu tiên. Dịch cho cháu những gì ông bà nói, dịch cho ông bà những gì cháu kể. Không phải dịch từng chữ, mà dịch cái tình trong đó.
Trước cuộc gọi, có thể nhắc cháu vài điều để kể: hôm nay con được khen ở trường, con mới học bơi. Kể cho ông bà trước vài điều về cháu để ông bà hỏi. Như vậy cuộc gọi có chuyện, không chỉ là chào rồi im.
Và kể cho cháu nghe về ông bà: hồi xưa ông làm nghề gì, bà nấu món gì ngon nhất, bố mẹ hồi nhỏ được ông bà chăm thế nào. Cháu hiểu ông bà là ai thì mới muốn gần.
Một cách nhiều nhà thấy hiệu quả là giữ một giờ gọi cố định mỗi tuần, cùng ngày, cùng giờ, như một cuộc hẹn. Ông bà có cái để chờ, cháu quen dần như một phần của tuần. Cuộc gọi ngắn mà đều thì tốt hơn cuộc gọi dài mà thất thường.
Những câu tiếng Việt gắn với tình thương
Không cần cháu nói tiếng Việt trôi chảy mới gần được ông bà. Vài câu thôi, nhưng gắn với tình cảm: cháu thương ông bà, cháu nhớ bà, ông khoẻ không, con chúc ông bà ngủ ngon.
Những câu ấy, khi nói ra, làm ông bà rơi nước mắt. Và cháu học được rằng tiếng Việt là tiếng để thương, không phải tiếng để làm bài tập.
Ông bà cũng có thể học vài câu tiếng của cháu. Một câu chào, một câu khen. Khi cháu thấy ông bà cũng cố gắng, cháu cảm động lắm.
Một chị kể rằng mẹ chị đã sáu mươi mấy tuổi, tự học được câu con yêu cháu bằng tiếng của cháu. Lần đầu bà nói, đứa cháu mười tuổi ôm màn hình cười mãi.
Khi ông bà không còn
Có những gia đình mà ông bà mất đi khi cháu còn nhỏ, chưa kịp hiểu nhau. Điều đó buồn, nhưng sợi dây vẫn có thể được nối qua cha mẹ.
Giữ lại những đoạn ghi âm giọng ông bà, những video ông bà hát, những công thức bà nấu. Sau này khi cháu lớn, đó là báu vật.
Kể cho cháu nghe về ông bà, đưa cháu về thăm quê, thăm mộ, thắp nhang. Cháu sẽ hiểu mình có gốc, và gốc ấy thương mình.
Mình khép tập bằng một câu: nếu cuộc gọi tuần này giữa ông bà và cháu chỉ được làm một việc cùng nhau, bạn sẽ gợi ý việc gì?
Câu hỏi thường gặp
Cháu không nói được tiếng Việt thì ông bà gần cháu thế nào?
Qua những hoạt động không cần nhiều lời như gấp giấy, nấu ăn, hát, khoe tranh. Cha mẹ ngồi cùng để dịch cái tình, và dạy cháu vài câu tiếng Việt gắn với tình thương.
Cuộc gọi video với ông bà cứ im lặng thì làm sao?
Chuẩn bị trước vài chuyện để cháu kể và vài điều để ông bà hỏi, ngồi cùng cháu trong cuộc gọi, và làm một việc chung thay vì chỉ trò chuyện.
Có nên ép cháu nói tiếng Việt với ông bà?
Không nên ép, vì cháu sẽ ngại và tránh. Hãy dạy vài câu gắn với tình cảm và khen khi cháu nói. Tiếng Việt nên là tiếng để thương, không phải bài tập.
Ông bà có nên học tiếng của cháu?
Nếu ông bà muốn, vài câu đơn giản như lời chào hay lời khen cũng đủ làm cháu cảm động và thấy ông bà đang cố gắng gần mình.
Làm sao giữ ký ức về ông bà cho cháu?
Ghi âm giọng ông bà, quay video ông bà hát, lưu công thức nấu ăn, kể chuyện về ông bà và đưa cháu về thăm quê khi có thể.
