Có nên đi định cư không? Câu trả lời thật lòng của mình là nên, nếu bạn gọi được tên điều mình đi tới, cả nhà hiểu cái giá phải trả, và bạn chịu được vài năm đầu sống thấp hơn bây giờ. Còn nếu điều bạn thấy rõ nhất chỉ là cái mình muốn thoát ra, thì hãy chậm lại, chưa phải bỏ ý định, mà là chưa đủ để bước.
Chào bạn, đây là Nhà Hoạch Định, nơi mình ngồi nói chuyện đi và ở. Tập đầu tiên này mình không nói nước nào tốt hơn nước nào, cũng không nói hồ sơ hay thủ tục, vì phần đó cần người làm nghề pháp lý. Mình chỉ đưa bạn một bộ câu hỏi để mang về hỏi chính mình, trong những đêm còn phân vân.
Mình đang chạy tới điều gì, hay chỉ đang chạy khỏi?
Câu hỏi đầu tiên nghe đơn giản nhưng hầu hết mọi người trả lời sai ở lần đầu. Khi mình hỏi một anh kỹ sư vì sao muốn đi, anh kể một mạch về kẹt xe, bụi, áp lực công việc, chuyện học thêm của con. Tất cả đều là thứ anh muốn rời xa.
Không có gì sai khi muốn thoát khỏi điều khó chịu. Nhưng lý do chạy khỏi có một nhược điểm: nó hết tác dụng ngay khi mình đã rời đi. Sang đến nơi, kẹt xe không còn, nhưng những thứ khó mới xuất hiện, và lúc đó mình không có gì để bám vào.
Lý do chạy tới thì khác. Nó có thể là một kiểu nhịp sống mình muốn, một ngành học mình muốn con theo, một cách làm nghề mình mê. Nó giữ mình đứng vững trong những tháng khó, vì mình biết mình đang đổi cái khó lấy cái gì.
Một cách thử nhỏ: viết ra ba lý do đi, rồi gạch những câu bắt đầu bằng chữ không, chữ thoát, chữ chán. Những gì còn lại mới là lý do chạy tới. Nếu tờ giấy trống trơn, bạn đã biết mình cần suy nghĩ thêm ở đâu.
Cả nhà có cùng hiểu cái giá phải trả không?
Giờ mình nói sang chuyện cái giá. Người ta hay nghĩ cái giá là tiền, nhưng tiền chỉ là phần dễ đếm nhất. Phần khó đếm hơn là vị trí xã hội, là mạng lưới bạn bè, là tiếng mẹ đẻ trong công việc, là sự thành thạo mình mất mấy chục năm mới có.
Một chị làm kế toán trưởng kể với mình rằng chị chuẩn bị tiền rất kỹ, nhưng không chuẩn bị cho cảm giác trở thành người không biết gì.
Cái giá này không ai trả thay mình được, và mỗi người trong nhà trả một kiểu. Người chồng mất nghề, người vợ mất bạn, đứa con lớn mất nhóm bạn cấp hai, đứa nhỏ có khi lại chẳng mất gì. Nếu chỉ một người thấy rõ cái giá, còn những người khác đi theo vì tin, thì khi khó khăn đến, sự tin đó rất dễ biến thành trách móc.
Vì vậy trước khi quyết, hãy ngồi lại cả nhà và để mỗi người nói mình sẽ mất gì. Đừng vội trấn an. Chỉ cần nghe cho đủ, vì một nỗi lo đã được nói ra luôn nhẹ hơn một nỗi lo phải giấu.
Mình chịu được mấy năm đầu sống thấp hơn bây giờ không?
Hầu hết những người mình từng nói chuyện đều kể về một giai đoạn đi xuống trước khi đi lên. Chỗ ở chật hơn, việc làm thấp hơn trình độ, ít thời gian cho con hơn. Giai đoạn này dài bao lâu thì mỗi nhà một khác, và không ai hứa trước được.
Chỗ nguy hiểm là nhiều người hình dung giai đoạn đó như một chuyến cắm trại, vui vui, rồi qua. Thực tế nó giống một mùa dài, có những ngày mình thấy mình đi lùi. Người chịu được thường không phải người mạnh nhất, mà là người đã nói trước với mình rằng chuyện này sẽ xảy ra.
Một phép thử mình hay gợi ý: hãy tưởng tượng thật chi tiết một ngày bình thường ở năm thứ hai. Sáng dậy mấy giờ, đi làm việc gì, ai đón con, cuối tuần gặp ai. Nếu hình ảnh đó chấp nhận được, dù không đẹp, bạn đã có một nền khá vững.
Nếu nó làm bạn nghẹt thở, đừng tự trách. Đó chỉ là dấu hiệu cần thêm thời gian chuẩn bị, hoặc một con đường chậm hơn.
Nếu không đi, mình có tiếc cả đời không?
Câu hỏi này mình để ở giữa, vì nó cân lại những câu trước. Có những người hội đủ mọi lý do để ở lại, nhưng trong lòng vẫn có một tiếng nói nhỏ không chịu im. Tiếng nói đó cũng là dữ kiện, không nên bỏ qua.
Cách phân biệt tiếng nói thật với cơn bốc đồng là thời gian. Cơn bốc đồng thường mạnh lên sau một ngày tồi tệ rồi lặng đi khi mọi việc êm. Còn điều mình thật sự muốn thì quay lại cả trong những ngày vui, bền bỉ qua nhiều mùa.
Bạn có thể thử ghi lại mỗi khi ý muốn đi xuất hiện, kèm hoàn cảnh lúc đó. Sau vài tháng nhìn lại, bạn sẽ thấy nó đến vào lúc nào. Nếu nó chỉ đến sau những trận cãi nhau ở công ty, đó là chuyện công ty. Nếu nó đến cả khi đang ngồi ăn cơm vui vẻ, đó là chuyện của đời bạn.
Và cũng nên hỏi ngược lại: nếu đi, mình có tiếc cả đời không. Hai nỗi tiếc đặt cạnh nhau, cái nào nặng hơn thường sẽ lộ ra.
Ai nên là người mình hỏi ý kiến?
Giờ mình nói về chuyện hỏi người khác. Khi phân vân, ai cũng đi hỏi, nhưng hỏi sai người thì càng rối. Người vừa đi mà đang vui sẽ kể toàn điều tốt. Người vừa về vì không trụ được sẽ kể toàn điều khó. Cả hai đều thật, nhưng đều là một lát cắt.
Mình hay khuyên tìm những người đã đi đủ lâu, qua được giai đoạn đầu, và giống mình ở hoàn cảnh: cùng độ tuổi, cùng nghề, cùng số con. Hỏi họ năm đầu và năm thứ ba khác nhau thế nào.
Còn những câu hỏi về giấy tờ, quyền cư trú, con đường pháp lý, thì phải hỏi luật sư di trú hoặc cơ quan lãnh sự. Quy định mỗi nơi mỗi khác và thay đổi theo thời gian, lời người quen chưa chắc đúng với bạn.
Mình khép tập hôm nay bằng một câu để bạn mang theo: nếu năm năm nữa có người hỏi vì sao bạn đã chọn như vậy, bạn muốn câu trả lời của mình bắt đầu bằng chữ gì?
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình muốn định cư thật hay chỉ đang chán công việc?
Theo dõi xem ý muốn đi xuất hiện vào lúc nào. Nếu nó chỉ bùng lên sau những ngày tệ ở chỗ làm, có thể đổi việc là đủ. Nếu nó quay lại cả khi mọi chuyện đang êm, đó là mong muốn sâu hơn đáng nghiêm túc cân nhắc.
Có nên quyết định định cư khi vợ chồng chưa cùng ý?
Không nên chốt khi một người còn ép mình đi theo. Hãy cho nhau thời gian nói hết nỗi lo và cái mình sẽ mất. Một quyết định cả hai cùng hiểu cái giá sẽ bền hơn nhiều so với quyết định một người thuyết phục được người kia.
Cần bao lâu để suy nghĩ trước khi định cư?
Không có con số chung cho mọi nhà. Điều quan trọng hơn là ý định đã đi qua đủ nhiều hoàn cảnh, lúc vui lúc buồn, mà vẫn còn đó. Một mong muốn chỉ sống được vài tuần thường chưa đủ để đổi cả cuộc đời.
Hỏi ai để biết điều kiện hồ sơ định cư?
Điều kiện hồ sơ, quyền cư trú và thủ tục phải hỏi luật sư di trú hoặc cơ quan lãnh sự của nước bạn định đến. Lời kể của người quen chỉ nên dùng để hiểu cuộc sống, không dùng để quyết chuyện pháp lý.
Định cư có phải là con đường duy nhất để con cái tốt hơn?
Không phải. Nhiều gia đình ở lại vẫn cho con môi trường học tốt, và nhiều gia đình đi rồi vẫn gặp khó với con. Điều con cần nhất thường là cha mẹ vững vàng và có thời gian, thứ có thể có ở bất cứ đâu.
