Trước khi định cư, hãy học ngoại ngữ đến mức tự lo được những việc sống còn: hỏi đường, đi khám bệnh, nói chuyện với giáo viên của con, gọi điện hỏi một dịch vụ. Mức đó quan trọng hơn bất kỳ con số điểm thi nào, và nó quyết định năm đầu bạn tự tin hay phải phụ thuộc vào người khác.
Chào bạn, Nhà Hoạch Định đây. Hôm nay mình nói về thứ ai cũng biết là cần, nhưng rất nhiều người học sai hướng. Chuyện điểm số ngôn ngữ trong hồ sơ, nếu có, là việc của luật sư và cơ quan lãnh sự. Mình chỉ nói phần ngôn ngữ để sống.
Điểm thi và khả năng sống là hai chuyện khác nhau
Một anh kỹ sư có điểm thi ngoại ngữ khá cao. Sang đến nơi, lần đầu gọi điện cho công ty điện nước, anh cúp máy giữa chừng vì không theo kịp người bên kia. Anh kể rằng lúc đó anh thấy mình như chưa từng học chữ nào.
Chuyện này rất phổ biến. Học để thi rèn đọc và viết theo khuôn, nghe những đoạn ghi âm rõ ràng. Còn đời thật là giọng địa phương, nói nhanh, nuốt chữ, tiếng ồn xung quanh, và không có cơ hội nghe lại.
Không phải học thi là vô ích. Nó cho mình nền ngữ pháp và vốn từ. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, mình sẽ mang sang một thứ ngôn ngữ đẹp mà không dùng được ở quầy thuốc hay trên xe buýt.
Nên song song với học thi, hãy dành thời gian cho thứ ngôn ngữ của đời thường: nghe người thật nói chuyện thật, ở tốc độ thật.
Những tình huống nên học trước tiên
Giờ mình liệt kê những tình huống nên tập trước, theo thứ tự hay gặp ở tháng đầu. Thứ nhất là đi khám bệnh: tả chỗ đau, nói mình bị bao lâu, hiểu lời dặn uống thuốc. Đây là lúc mình yếu nhất và cần nói rõ nhất.
Thứ hai là trường học của con: hỏi giáo viên con học thế nào, hiểu thông báo của trường, xin phép cho con nghỉ. Nhiều phụ huynh để con làm phiên dịch, và điều đó đặt lên vai con một gánh nặng không đáng có.
Thứ ba là nhà ở: báo hỏng hóc, hỏi về hợp đồng, nói chuyện với hàng xóm. Thứ tư là mua sắm và đi lại: hỏi giá, đổi trả, hỏi đường, đi phương tiện công cộng.
Nếu mỗi tình huống bạn tập được vài câu mở đầu và vài câu hỏi lại khi không hiểu, bạn đã có một bộ cứu sinh cho những tháng đầu.
Vì sao nghe lại quan trọng hơn nói?
Người Việt học ngoại ngữ hay lo phần nói, lo phát âm, lo ngữ pháp. Thật ra ở những tháng đầu, nghe mới là thứ quyết định. Mình nói chậm, nói sai, người ta vẫn cố hiểu. Nhưng mình không nghe được thì cuộc nói chuyện dừng ngay.
Một chị kể rằng câu chị dùng nhiều nhất năm đầu là xin nói chậm lại giúp tôi. Chị học câu đó thuộc lòng trước khi đi, và nó cứu chị không biết bao nhiêu lần.
Cách luyện nghe tốt là nghe những thứ gần đời sống: tin địa phương, chương trình nói chuyện, các đoạn phỏng vấn người dân thường. Nghe đi nghe lại một đoạn ngắn cho đến khi nhận ra từng chữ, hơn là nghe nhiều mà trôi qua tai.
Và hãy học những câu hỏi lại. Xin lỗi tôi chưa hiểu. Bạn nói lại giúp tôi được không. Ý bạn là thế này phải không. Những câu nhỏ này giúp mình ở lại trong cuộc nói chuyện thay vì bỏ chạy.
Nỗi sợ nói sai và cách vượt qua
Rất nhiều người Việt biết khá nhiều mà không dám mở miệng. Mình lớn lên trong lớp học mà nói sai là bị cười, nên cái sợ đó ăn sâu lắm. Sang đến nơi, nó biến thành im lặng.
Cách vượt qua không phải là đợi đến khi giỏi. Mà là tập nói sai ở những chỗ an toàn trước. Tìm một người bản xứ để trò chuyện qua mạng, tham gia nhóm luyện nói, tự nói một mình khi nấu cơm.
Một anh kể rằng anh tự đặt luật mỗi ngày phải hỏi một người lạ một câu, dù chỉ là hỏi giờ. Sau vài tuần, cái ngại giảm đi thấy rõ. Anh vẫn nói sai, nhưng anh không còn sợ.
Người bản xứ thường quen với người nói giọng khác. Họ để ý mình có cố gắng không nhiều hơn là mình có sai không.
Cả nhà học ngoại ngữ thế nào cho cùng tiến?
Trong gia đình, mỗi người học một tốc độ. Con thường nhanh nhất, người lớn chậm hơn, người lớn tuổi chậm nhất. Nếu không chuẩn bị, sau vài năm, nhà sẽ có hai tầng ngôn ngữ, con nói với nhau bằng tiếng mới, bố mẹ đứng ngoài.
Nên người lớn cần coi việc học là việc của mình, không phải chỉ lo cho con học. Dành thời gian cố định mỗi ngày, dù chỉ nửa giờ, và kiên trì cả sau khi đã sang.
Có nhà chọn một bữa cơm mỗi tuần nói bằng tiếng mới, để cả nhà cùng tập. Có nhà lại làm ngược: một bữa mỗi tuần chỉ nói tiếng Việt, để con không quên. Cả hai đều có ích.
Mình để bạn một câu hỏi: nếu ngày mai bạn phải tự đưa con đi khám bằng ngôn ngữ mới, bạn sẽ bắt đầu cuộc nói chuyện với bác sĩ bằng câu gì?
Câu hỏi thường gặp
Chưa giỏi ngoại ngữ có nên đi định cư không?
Nhiều người đi khi còn yếu và học tiếp ở bên đó. Nhưng càng chuẩn bị được nhiều trước, những tháng đầu càng đỡ vất vả và bớt phụ thuộc. Còn yêu cầu ngôn ngữ trong hồ sơ thì hỏi luật sư di trú hoặc lãnh sự.
Học ngoại ngữ trực tuyến có đủ để sống ở nước ngoài không?
Học trực tuyến giúp xây nền tốt, nhất là khi có người thật để luyện nói. Nhưng hãy thêm phần nghe tiếng địa phương, tin tức, phỏng vấn đời thường để quen với tốc độ và giọng thật.
Người lớn tuổi học ngoại ngữ có quá muộn không?
Không muộn, chỉ chậm hơn. Học những câu cần dùng hằng ngày và chấp nhận giữ giọng quê sẽ giúp người lớn tuổi tiến bộ đều và không nản.
Làm sao hết sợ nói tiếng nước ngoài?
Tập nói sai ở nơi an toàn trước, như nhóm luyện nói hay bạn trò chuyện qua mạng. Đặt mục tiêu nhỏ mỗi ngày, như hỏi một người lạ một câu, sẽ giảm dần cái ngại.
Có nên để con làm phiên dịch cho bố mẹ?
Thỉnh thoảng thì không sao, nhưng không nên thành thói quen. Con sẽ phải nghe những chuyện người lớn và gánh trách nhiệm quá sức. Bố mẹ nên chủ động học và dùng dịch vụ phiên dịch khi cần.
