Hoà nhập mà không đánh mất mình là học cách sống theo những quy tắc chung của nơi mới, trong khi vẫn giữ những giá trị cốt lõi mình tin. Ranh giới không nằm ở món ăn hay cách chào hỏi, mà ở chỗ mình thay đổi vì đã hiểu và tự chọn, hay chỉ vì sợ mình khác người.
Xin chào, đây là Nhà Hoạch Định. Nhiều người lo rằng sống lâu ở xứ người thì sẽ mất gốc. Nhiều người khác lại lo rằng giữ gốc quá thì không bao giờ hoà nhập được. Tập này là một cuộc trò chuyện về khoảng giữa hai nỗi lo ấy.
Hoà nhập không phải là trở thành người khác
Có người nghĩ hoà nhập là phải bỏ hết cái cũ: bỏ tiếng Việt, bỏ món ăn, bỏ cách nghĩ, sống y như người bản xứ. Làm vậy thì có thể trông giống, nhưng bên trong luôn có một khoảng trống.
Một anh kể rằng những năm đầu anh cố làm mọi thứ như đồng nghiệp bản xứ, từ cách ăn trưa đến cách nói đùa. Anh được quý, nhưng về nhà anh thấy mệt, như vừa đóng một vai suốt cả ngày.
Hoà nhập thật ra là học đủ để sống tốt và đóng góp ở nơi mới: hiểu ngôn ngữ, tôn trọng luật lệ, biết cách cư xử nơi công cộng, tham gia vào cộng đồng. Nó không đòi mình vứt bỏ con người mình.
Người hoà nhập tốt thường là người biết mình là ai, và mang cái mình có vào nơi mới như một món quà.
Có một cách thử đơn giản: khi ở một mình, không ai nhìn, mình sống thế nào. Nếu lúc ấy mình vẫn nấu món mẹ dạy, vẫn nghe bài hát cũ, vẫn gọi về nhà, thì cái gốc vẫn còn nguyên, dù ban ngày mình nói thứ tiếng khác, ăn trưa theo kiểu khác.
Những thứ nên đổi, và vì sao
Giờ mình nói những thứ nên đổi. Có những điều ở quê là bình thường nhưng ở nơi mới có thể gây phiền cho người khác hoặc vi phạm quy định: nói to nơi công cộng, không xếp hàng, xả rác, đến muộn, hỏi những câu riêng tư như lương bao nhiêu, bao giờ lấy chồng.
Đổi những điều này không phải là mất gốc. Nó là tôn trọng người mình sống cùng. Người Việt mình cũng có câu nhập gia tuỳ tục.
Cũng có những điều đổi vì nó tốt cho mình: nói thẳng hơn khi cần, biết đặt ranh giới, dám nói không, chăm sóc sức khoẻ tinh thần. Nhiều người kể rằng sống ở xứ người giúp họ học được những điều mà ở quê họ không có dịp học.
Câu hỏi để tự kiểm tra: mình đổi điều này vì mình hiểu nó tốt hơn, hay vì mình sợ bị nhìn khác?
Những thứ nên giữ
Có những điều thuộc về cốt lõi, và đánh mất chúng mới là mất mình. Mỗi người có danh sách riêng, nhưng nhiều người Việt nhắc đến những điều giống nhau.
Tình gia đình, sự hiếu thảo, cách chăm sóc bố mẹ già. Sự hiếu khách, mời người ta bữa cơm. Tiếng Việt trong nhà. Những ngày lễ, ngày giỗ. Cách thương người qua những việc làm cụ thể.
Một chị kể rằng đồng nghiệp bản xứ rất ngạc nhiên khi chị xin nghỉ để về chăm mẹ ốm hai tháng. Với họ, đó là một hy sinh lớn. Với chị, đó là điều đương nhiên. Chị không đổi điều đó, và đồng nghiệp dần hiểu và trọng chị hơn.
Giữ những điều này không làm mình khó hoà nhập. Nhiều khi chính chúng làm người ta quý mình.
Cũng có những điều từng coi là của người Việt mà mình có quyền không giữ, nếu nó làm tổn thương mình hay người khác. Giữ gốc không có nghĩa là giữ hết. Mỗi thế hệ đều chọn lại, và việc mình chọn lại một cách có suy nghĩ cũng là một cách tôn trọng cái gốc ấy.
Khi hai hệ giá trị va nhau
Có những lúc hai cách nghĩ va nhau thật sự. Ví dụ ở quê, bố mẹ quyết thay con nhiều việc, còn ở nơi mới, trẻ được khuyến khích tự quyết từ sớm. Ở quê, khiêm tốn là đức tính, còn ở nơi mới, tự giới thiệu mình rõ ràng mới được đánh giá cao.
Không có câu trả lời chung. Có khi mình giữ cách cũ, có khi theo cách mới, có khi tìm ra một cách thứ ba kết hợp cả hai.
Quan trọng là mình nghĩ về nó, chứ không làm theo phản xạ. Hỏi: cách này bảo vệ điều gì mình quý, và cách kia cho mình điều gì mình cần.
Và cho phép mình thay đổi ý kiến theo thời gian. Người đã sống mười năm ở nơi mới sẽ nghĩ khác người mới sống một năm. Điều đó không phải là mất mình, mà là mình đang lớn.
Người sống giữa hai bờ
Nhiều người sống lâu ở xứ người thấy mình không hẳn thuộc về bên nào. Về quê thì bị nói là Tây, ở bên này thì vẫn là người châu Á. Cảm giác đó có lúc cô đơn.
Nhưng cũng có thể nhìn khác: mình là người có hai nhà, hiểu hai cách sống, nói hai thứ tiếng. Đó là một sự giàu có, không phải một sự thiếu hụt.
Người sống giữa hai bờ có thể làm cầu nối: giúp người bản xứ hiểu người Việt, giúp người Việt mới sang hiểu nơi này, giúp con cái hiểu cả hai.
Mình khép tập bằng một câu: nếu phải chọn ba điều của người Việt mà bạn nhất định giữ ở bất cứ đâu, đó là ba điều gì?
Câu hỏi thường gặp
Hoà nhập ở nước ngoài có phải bỏ văn hoá Việt không?
Không. Hoà nhập là học đủ để sống tốt và tôn trọng người xung quanh, không đòi bạn vứt bỏ bản sắc. Nhiều người hoà nhập tốt chính nhờ biết rõ mình là ai.
Những thói quen nào nên thay đổi khi sống ở nước ngoài?
Những thói quen gây phiền cho người khác hoặc trái quy định nơi mới, như nói to nơi công cộng, không xếp hàng, hỏi chuyện riêng tư. Đổi những điều này là tôn trọng, không phải mất gốc.
Làm sao biết mình đang mất gốc?
Khi bạn thay đổi chỉ vì sợ bị nhìn khác, chứ không vì hiểu và chọn. Hoặc khi bạn thấy xấu hổ về nguồn gốc của mình thay vì tự hào.
Sống giữa hai văn hoá thấy lạc lõng thì sao?
Cảm giác đó phổ biến. Có thể nhìn nó như sự giàu có của người hiểu hai cách sống và có hai nhà, thay vì là thiếu hụt.
Giá trị Việt nào nên giữ khi sống ở nước ngoài?
Mỗi người có danh sách riêng, nhưng nhiều người nhắc đến tình gia đình, hiếu thảo, hiếu khách, tiếng Việt trong nhà và những ngày lễ truyền thống.
