Muốn giữ tiếng Việt cho con khi sống ở nước ngoài, cha mẹ cần nói tiếng Việt ở nhà một cách đều đặn và vui vẻ, gắn tiếng Việt với những thứ con thích, và chấp nhận con nói chưa hoàn hảo thay vì sửa từng câu. Tiếng Việt sống được khi nó là tiếng của tình thương, không phải tiếng của bài tập.
Chào bạn, lại là Nhà Hoạch Định. Có lẽ không có nỗi buồn nào âm thầm như ngày nghe con nói với mình bằng tiếng nước ngoài, hay con không hiểu câu chuyện ông bà kể. Tập này dành cho những ai đang muốn giữ sợi dây ấy.
Vì sao con dần bỏ tiếng Việt?
Trẻ con rất thực tế. Con dùng ngôn ngữ nào giúp con được việc. Ở trường, ngoài phố, với bạn bè, mọi thứ là ngôn ngữ mới. Tiếng Việt chỉ còn ở nhà, và ngay cả ở nhà, bố mẹ đôi khi cũng chuyển sang tiếng mới cho nhanh.
Thêm nữa, đến một tuổi nào đó, con không muốn khác bạn. Nói tiếng Việt trước mặt bạn làm con ngại. Con có thể từ chối trả lời bằng tiếng Việt, dù vẫn hiểu hết.
Một anh kể rằng con trai anh đến năm chín tuổi thì chỉ trả lời bố mẹ bằng tiếng bản xứ. Anh hỏi bằng tiếng Việt, con đáp bằng thứ tiếng kia. Hai bố con như nói chuyện qua một tấm kính.
Hiểu những lý do này giúp bố mẹ không giận con. Con không chối bỏ gốc gác, con chỉ đang làm điều mà mọi đứa trẻ đều làm: thích nghi với nơi mình sống.
Nói tiếng Việt ở nhà thế nào cho bền?
Giờ mình đi vào cách làm. Điều quan trọng nhất là đều đặn. Nhiều nhà có luật ở nhà nói tiếng Việt, nhưng khi mệt, khi vội, khi cãi nhau thì bố mẹ lại chuyển sang tiếng khác. Con học được rằng tiếng Việt chỉ dùng khi rảnh.
Một cách nhiều nhà thấy hiệu quả là mỗi người một ngôn ngữ, hoặc mỗi nơi một ngôn ngữ. Ví dụ mẹ luôn nói tiếng Việt, hoặc trong bữa cơm và trong xe luôn nói tiếng Việt. Quy tắc đơn giản thì dễ giữ.
Cũng nên nói tiếng Việt về những thứ con quan tâm, không chỉ về những việc phải làm. Nếu tiếng Việt chỉ dùng để nhắc con dọn phòng, làm bài, con sẽ gắn nó với sự phiền. Hãy nói về trò chơi, về bạn của con, về con vật con thích.
Và đừng sửa từng lỗi. Khi con nói sai, hãy nhắc lại câu đúng một cách tự nhiên trong câu trả lời của mình, rồi nói tiếp. Sửa liên tục làm con ngại mở miệng.
Gắn tiếng Việt với những điều vui
Trẻ con học thứ mình thích. Nên tiếng Việt cần gắn với niềm vui. Truyện cổ tích trước khi ngủ, bài hát thiếu nhi, phim hoạt hình tiếng Việt, những trò chơi dân gian bố mẹ từng chơi.
Ông bà là nguồn tiếng Việt quý nhất. Những cuộc gọi hằng tuần với ông bà, nếu vui, sẽ là lý do để con muốn nói tiếng Việt. Con muốn kể cho bà nghe, muốn hiểu ông kể gì.
Về thăm quê cũng là cú hích lớn. Nhiều phụ huynh kể rằng sau một kỳ nghỉ hè ở quê, tiếng Việt của con tiến bộ hơn cả năm học ở nhà. Vì ở đó, con cần tiếng Việt để chơi với anh chị em họ.
Nấu ăn cùng con, gọi tên các món bằng tiếng Việt, kể chuyện về món đó ở quê. Những điều nhỏ này làm tiếng Việt thành một phần đời sống, không phải một môn học.
Đọc và viết tiếng Việt: có cần không?
Nhiều bố mẹ hỏi có cần dạy con đọc viết không, hay chỉ nói là đủ. Mình nghĩ nói là nền, còn đọc viết là tầng thêm. Nếu con nói được, đọc viết sẽ đến dễ hơn.
Có nơi có lớp tiếng Việt cuối tuần do cộng đồng tổ chức. Những lớp này ngoài chuyện học chữ còn cho con gặp những đứa trẻ giống mình, thấy tiếng Việt không phải chuyện riêng nhà mình.
Ở nhà, có thể bắt đầu bằng những việc nhỏ: con viết thiệp cho ông bà, đọc cùng bố mẹ một cuốn truyện tranh, nhắn tin cho bà bằng tiếng Việt. Mục đích thật thì con có động lực học.
Đừng biến đọc viết thành áp lực nặng. Nếu con đã mệt với trường học, hãy để tiếng Việt là phần nhẹ nhàng của cuối tuần.
Khi con đã lớn và không muốn nói nữa
Nếu con đã ở tuổi mới lớn và từ chối tiếng Việt, đừng tuyệt vọng. Nhiều người lớn lên ở nước ngoài kể rằng tuổi mười lăm họ ghét tiếng Việt, đến hai mươi lăm họ lại đi học lại, vì muốn hiểu bố mẹ, muốn biết mình từ đâu đến.
Việc của bố mẹ lúc này là giữ cửa mở. Vẫn nói tiếng Việt với con, không ép con trả lời bằng tiếng Việt. Con vẫn nghe, vẫn hiểu, và nền đó sẽ còn đó khi con muốn quay lại.
Cũng hãy cho con thấy tiếng Việt có giá trị với con, không chỉ với bố mẹ. Âm nhạc, phim ảnh, những người trẻ Việt ở nhiều nơi trên thế giới đang làm những điều thú vị. Khi con thấy tiếng Việt ngầu, con sẽ tự tìm đến.
Mình khép tập bằng một câu: nếu hai mươi năm nữa con bạn nói tiếng Việt với con của nó, bạn mong câu đầu tiên con học được từ bạn là câu gì?
Câu hỏi thường gặp
Con hiểu tiếng Việt nhưng không chịu nói thì làm sao?
Đây là giai đoạn rất phổ biến. Hãy tiếp tục nói tiếng Việt với con, tạo những tình huống con cần nói, như gọi cho ông bà, và tránh ép hay la mắng. Nền hiểu vẫn là nền quý.
Dạy con hai ngôn ngữ cùng lúc có làm con chậm nói không?
Một số trẻ song ngữ đôi khi nói chậm hơn một chút ở giai đoạn đầu, nhưng thường bắt kịp. Nếu lo về sự phát triển ngôn ngữ của con, hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia ngôn ngữ trị liệu.
Bố mẹ nên nói tiếng Việt hay tiếng bản xứ với con?
Nói ngôn ngữ mà bố mẹ thể hiện tình cảm tự nhiên nhất, thường là tiếng Việt. Con sẽ học tiếng bản xứ rất nhanh ở trường, còn tiếng Việt thì chỉ có ở nhà.
Có nên cho con học lớp tiếng Việt cuối tuần?
Nên thử nếu có. Ngoài học chữ, con được gặp những bạn cùng hoàn cảnh và thấy tiếng Việt là chuyện bình thường. Nếu con quá mệt thì có thể thay bằng hoạt động nhẹ hơn ở nhà.
Con lớn rồi mới học lại tiếng Việt có được không?
Được, nhiều người học lại khi trưởng thành và tiến bộ nhanh vì có nền nghe từ nhỏ. Việc của bố mẹ là giữ tiếng Việt trong nhà để con có sẵn nền khi muốn quay lại.
