Con làm người phiên dịch cho cha mẹ ở xứ người là chuyện rất nhiều nhà trải qua. Thỉnh thoảng thì không sao, nhưng nếu thành thói quen, con sẽ phải gánh những chuyện của người lớn quá sớm, và vai trò trong nhà bị đảo ngược. Cha mẹ nên tự học ngôn ngữ, dùng phiên dịch chuyên nghiệp cho những việc hệ trọng, và nói lời ghi nhận với con.
Xin chào, đây là Nhà Hoạch Định. Mình từng nghe một người kể rằng năm mười một tuổi, người ấy phải dịch cho mẹ nghe bác sĩ nói về bệnh của chính mẹ. Người ấy nhớ mãi cảm giác đó. Tập này là để những đứa trẻ khác không phải nhớ như vậy.
Vì sao con thành người phiên dịch?
Trẻ con học ngôn ngữ nhanh hơn người lớn rất nhiều. Chỉ sau một thời gian, con đã nói trôi chảy trong khi cha mẹ vẫn còn lúng túng. Thế là con được nhờ: đọc giúp mẹ lá thư, gọi điện giúp bố, đi cùng ra ngân hàng.
Lúc đầu con thấy vui, thấy mình có ích. Cha mẹ cũng thấy nhẹ nhõm, và có chút tự hào. Không ai nghĩ đó là vấn đề.
Nhưng dần dần, con trở thành người đứng giữa mọi việc của gia đình: tiền nhà, hoá đơn, giấy tờ, bệnh tật, cả chuyện công việc của bố mẹ. Con biết những điều mà một đứa trẻ chưa nên biết, và gánh những lo toan chưa phải của mình.
Một chị kể rằng cả tuổi thơ chị ở bên đó gắn với việc đi theo mẹ khắp các văn phòng. Chị không nhớ những chuyến đi chơi, chỉ nhớ những hàng ghế chờ.
Những gánh nặng con không nói ra
Giờ mình nói về những gì con mang theo. Thứ nhất là trách nhiệm. Khi con dịch sai, hậu quả rơi lên cả nhà. Con sợ mình làm hỏng việc, sợ dịch sai lời bác sĩ, sợ bố mẹ bị thiệt.
Thứ hai là những thông tin không hợp tuổi. Con nghe bố mẹ bị từ chối việc, nghe chuyện nợ nần, nghe chẩn đoán bệnh. Con mang những lo lắng ấy vào giấc ngủ mà không dám nói.
Thứ ba là cảm giác xấu hổ lẫn thương. Con thấy bố mẹ lúng túng trước người ngoài, thấy người ta nói chuyện với bố mẹ bằng giọng coi thường. Con vừa thương bố mẹ, vừa có lúc ngại vì bố mẹ.
Và thứ tư, vai trò trong nhà bị lẫn lộn. Đứa trẻ lo cho cha mẹ thì khó mà tiếp tục là đứa trẻ được cha mẹ lo cho.
Việc nào con không nên dịch?
Có những việc tuyệt đối không nên để con dịch. Chuyện sức khoẻ của bố mẹ, nhất là khi có tin xấu. Chuyện pháp lý, giấy tờ cư trú, tranh chấp. Chuyện tiền bạc lớn, nợ nần. Và chuyện liên quan đến chính con, như họp phụ huynh bàn về hành vi của con.
Ở những việc này, cần một người phiên dịch chuyên nghiệp hoặc một người lớn tin cậy. Nhiều nơi có dịch vụ phiên dịch miễn phí hoặc chi phí thấp trong bệnh viện, cơ quan công. Hãy hỏi trước, đừng mặc định là không có.
Một anh kể rằng lần đầu anh hỏi bệnh viện có phiên dịch tiếng Việt không, anh ngạc nhiên vì họ có, chỉ là anh chưa bao giờ hỏi. Từ đó anh không để con đi cùng khám nữa.
Những việc nhỏ như hỏi đường, đọc thực đơn, gọi món, thì con giúp một chút cũng không sao.
Cha mẹ có thể làm gì?
Việc đầu tiên là coi việc học ngôn ngữ của mình là nghiêm túc, không phải chỉ lo cho con học. Dù chậm, dù khó, mỗi câu bố mẹ tự nói được là một việc con không phải gánh.
Việc thứ hai là tìm những nguồn hỗ trợ khác: người quen trong cộng đồng, nhân viên xã hội, các tổ chức hỗ trợ người mới đến. Tìm hiểu từ sớm, trước khi cần gấp.
Việc thứ ba là nói với con rằng bố mẹ biết con đã giúp rất nhiều, và bố mẹ cảm ơn con. Nhưng cũng nói rằng đây là việc của người lớn, con không phải lo. Câu nói ấy giải phóng con nhiều hơn bố mẹ tưởng.
Và nếu có chuyện con đã nghe những điều nặng nề khi dịch, hãy ngồi lại hỏi con cảm thấy thế nào. Đừng để con mang một mình.
Những đứa trẻ từng làm phiên dịch khi lớn lên
Nhiều người lớn lên từ tuổi thơ làm phiên dịch trở nên rất giỏi giang, chín chắn, biết lo. Đó là mặt tốt. Nhưng nhiều người cũng kể rằng họ khó nhờ ai giúp, luôn thấy mình phải gánh, khó thả lỏng.
Có người trách bố mẹ, có người thương bố mẹ hơn. Điều khác biệt thường nằm ở chỗ bố mẹ có nhìn thấy và ghi nhận những gì con đã làm hay không.
Nếu con bạn đã lớn và từng gánh vai trò ấy, chưa muộn để nói một câu cảm ơn, một câu xin lỗi vì con đã phải lớn sớm. Câu nói ấy có thể chữa lành nhiều năm.
Mình khép tập bằng một câu: lần gần nhất con dịch giúp bạn một việc, con có được hỏi là con có muốn không?
Câu hỏi thường gặp
Để con phiên dịch cho bố mẹ có hại không?
Thỉnh thoảng giúp việc nhỏ thì không sao. Nhưng nếu thành thói quen, nhất là với chuyện sức khoẻ, pháp lý, tiền bạc, con sẽ gánh trách nhiệm và thông tin quá sức tuổi mình.
Bệnh viện ở nước ngoài có phiên dịch tiếng Việt không?
Nhiều nơi có dịch vụ phiên dịch trực tiếp hoặc qua điện thoại, nhưng không phải nơi nào cũng có sẵn tiếng Việt. Hãy hỏi khi đặt lịch khám để họ chuẩn bị.
Bố mẹ lớn tuổi không học được ngoại ngữ thì sao?
Vẫn nên học những câu cơ bản để tự lo việc nhỏ. Với việc hệ trọng, hãy dùng phiên dịch chuyên nghiệp hoặc nhờ người lớn tin cậy, thay vì để con cháu gánh.
Làm sao để con không thấy xấu hổ vì bố mẹ nói kém?
Cho con thấy bố mẹ đang cố gắng học và tự tin với phần mình làm được. Nói với con rằng học ngôn ngữ ở tuổi lớn là việc khó và đáng trọng, không phải điều đáng ngại.
Con từng làm phiên dịch nhiều năm, giờ cha mẹ nên làm gì?
Ghi nhận công sức của con và nói lời cảm ơn, có thể cả lời xin lỗi vì con đã phải lớn sớm. Hỏi con cảm thấy thế nào và lắng nghe mà không bào chữa.
