Sốc văn hoá thường không đến vào tuần đầu tiên, mà đến sau vài tháng, khi sự háo hức đã qua và những khác biệt nhỏ tích lại thành mệt mỏi. Biết trước giai đoạn này giúp bạn không vội nghĩ mình đã chọn sai, mà hiểu đó là một chặng gần như ai cũng phải đi qua, và nó sẽ qua.
Chào bạn, lại là Nhà Hoạch Định. Nhiều người kể với mình rằng tháng đầu họ thấy gì cũng đẹp, đến tháng thứ ba thì ngồi khóc trong nhà tắm mà không hiểu vì sao. Tập này dành cho những ngày ấy, để bạn biết mình không lạ, cũng không yếu.
Tuần đầu: vì sao thấy gì cũng hay?
Những tuần đầu, mọi thứ đều mới. Đường phố sạch, không khí khác, siêu thị đầy thứ lạ, người ta xếp hàng ngay ngắn. Mình như một người khách đang đi du lịch dài ngày, và tâm trạng khách du lịch thì luôn phấn khởi.
Giai đoạn này mình cũng bận. Tìm nhà, làm giấy tờ, mua đồ, đưa con đi học. Không có thời gian để buồn. Mỗi việc làm xong là một chiến thắng nhỏ.
Nhiều người gọi về nhà trong những tuần này, giọng vui vẻ, kể toàn chuyện hay. Và họ thật lòng thấy vậy.
Nhưng cái vui ấy dựa vào sự mới mẻ. Khi cái mới thành cái quen, cái vui cũng nhạt dần, và những khó khăn bắt đầu lộ ra.
Mình kể điều này không phải để bạn bớt vui ở tuần đầu. Cứ vui đi, niềm vui ấy là thật. Chỉ là hãy nhớ nó, ghi lại vài dòng về những điều làm bạn thích nơi này. Vài tháng sau, khi mọi thứ xám đi, đọc lại những dòng ấy sẽ nhắc bạn rằng nơi này từng làm bạn háo hức, và có thể lại như thế.
Tháng thứ ba: khi khác biệt bắt đầu cứa
Khoảng tháng thứ hai, thứ ba, nhiều người bắt đầu thấy mệt. Không có chuyện gì lớn, chỉ là những điều nhỏ. Không hiểu người ta đùa gì. Không biết cách từ chối lịch sự. Đi chợ không tìm được rau quen. Trời tối sớm.
Mỗi điều nhỏ đó một mình thì không sao. Nhưng cộng lại, mỗi ngày, liên tục, chúng làm mình kiệt sức. Mình phải suy nghĩ về mọi thứ, trong khi ở quê mình làm mà không cần nghĩ.
Một anh kể rằng anh bắt đầu thấy bực với mọi thứ: người ta đi chậm, dịch vụ chậm, nói chuyện vòng vo. Anh thấy mình thành một người cáu kỉnh mà ở nhà chưa bao giờ như vậy.
Đây là lúc nhiều người nghĩ đến chuyện về. Và đây cũng là lúc dễ quyết sai nhất, vì mình đang nhìn mọi thứ qua lăng kính mệt mỏi.
Những dấu hiệu mình đang bị sốc văn hoá
Giờ mình nói về dấu hiệu, để bạn nhận ra. Hay cáu gắt, nhất là với những khác biệt nhỏ. Thấy mọi thứ ở quê đều tốt hơn, mọi thứ ở đây đều dở. Muốn ở trong nhà, ngại ra ngoài gặp người.
Ngủ nhiều hoặc mất ngủ. Ăn uống thất thường. Dành rất nhiều thời gian đọc tin tức, xem phim quê nhà. Chỉ muốn nói chuyện với người Việt. Nhớ nhà đến mức đau.
Có người còn thấy những triệu chứng cơ thể: đau đầu, mệt, hay ốm vặt. Cơ thể phản ứng với căng thẳng kéo dài.
Nếu nhận ra mình có nhiều dấu hiệu này, đừng hoảng. Đó là phản ứng bình thường của một con người bị nhổ khỏi môi trường quen thuộc. Nhưng nếu nó kéo dài nhiều tháng và nặng dần, hãy tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Đi qua giai đoạn khó thế nào?
Việc đầu tiên là gọi tên nó. Chỉ cần nói với mình: mình đang bị sốc văn hoá, đây là một giai đoạn. Gọi tên được đã nhẹ đi một nửa, vì mình không còn nghĩ mình có vấn đề.
Việc thứ hai là giữ vài thói quen từ quê. Nấu một bữa cơm Việt, nghe một bài hát quen, gọi cho người thân. Những thứ này như chỗ nghỉ chân giữa một ngày toàn điều lạ.
Việc thứ ba là tìm hiểu thay vì phán xét. Khi thấy một điều khó chịu, thay vì nghĩ người ta dở, hãy hỏi vì sao họ làm vậy. Có khi hỏi một người bản xứ thân thiện. Hiểu được lý do thì bớt bực.
Việc thứ tư là tạo nhịp sống. Đi bộ mỗi sáng, một buổi học cố định, một quán cà phê quen. Nhịp đều giúp tâm trí có chỗ bám.
Và việc thứ năm, hay bị quên: nói với người cùng nhà. Hai vợ chồng thường sốc vào những thời điểm khác nhau, người này đang hào hứng thì người kia đã chùng xuống. Nếu không nói, người đang vui sẽ thấy người kia làm quá, còn người đang buồn thấy mình bị bỏ lại. Chỉ cần một câu dạo này em thấy mệt với mọi thứ ở đây, là người kia đã biết mà đỡ.
Sau cơn sốc là gì?
Tin tốt là giai đoạn này thường qua. Dần dần, những điều lạ thành quen. Mình hiểu người ta đùa gì, biết chỗ mua rau, quen trời tối sớm. Mình không còn phải nghĩ về mọi thứ nữa.
Nhiều người kể rằng họ không nhận ra lúc nào mình hết sốc. Chỉ một ngày, họ thấy mình đang cười với đồng nghiệp, đang chỉ đường cho một người mới đến, và biết mình đã qua.
Không có nghĩa là hết nhớ nhà. Nỗi nhớ vẫn còn, có khi còn mãi. Nhưng nó không còn làm mình gục nữa, nó thành một phần của mình.
Mình khép tập bằng một câu: nếu hôm nay là ngày khó nhất, bạn muốn nói gì với chính mình của một năm sau?
Câu hỏi thường gặp
Sốc văn hoá thường kéo dài bao lâu?
Không có thời gian chung vì mỗi người mỗi khác. Nhiều người thấy khó nhất ở khoảng vài tháng đầu rồi dần ổn. Nếu kéo dài và nặng dần, nên tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Vì sao tháng đầu vui mà sau đó lại buồn?
Tháng đầu mọi thứ mới mẻ và bận rộn nên dễ vui. Khi cái mới thành quen, những khác biệt nhỏ tích lại thành mệt mỏi, và nỗi nhớ nhà lộ ra.
Đang sốc văn hoá có nên quyết định về nước?
Không nên quyết trong giai đoạn này vì mình đang nhìn mọi thứ qua lăng kính mệt mỏi. Hãy đợi qua giai đoạn khó rồi mới cân nhắc lại.
Làm sao giảm sốc văn hoá cho con?
Giữ thói quen quen thuộc ở nhà, cho con thời gian, lắng nghe khi con kể chuyện khó ở trường. Trẻ con cũng trải qua sốc văn hoá dù thường thích nghi nhanh hơn người lớn.
Sốc văn hoá có phải là trầm cảm không?
Không hẳn, nhưng hai thứ có thể chồng lên nhau. Nếu buồn kéo dài, mất hứng thú với mọi thứ, khó ngủ, khó làm việc trong thời gian dài, nên gặp bác sĩ để được đánh giá.
