Ở nhiều nơi làm việc nước ngoài, im lặng không được hiểu là ngoan, mà dễ bị hiểu là không có ý kiến hay không quan tâm. Lên tiếng đúng lúc, bằng cách phù hợp, giúp người Việt được nhìn thấy và được tôn trọng hơn, mà không cần đánh mất sự điềm đạm vốn là điểm mạnh của mình.
Xin chào, mình là Nhà Hoạch Định. Nhiều người Việt làm việc rất giỏi ở xứ người nhưng mãi không được đề bạt. Họ làm tốt phần mình và chờ người khác nhận ra. Tập này là về lý do người khác có khi không nhận ra.
Vì sao người Việt hay im lặng ở chỗ làm?
Mình lớn lên với những câu như im lặng là vàng, ăn có nhai nói có nghĩ, đừng cãi người lớn. Trong lớp học, học sinh ngoan là học sinh ngồi nghe. Ở chỗ làm, cấp trên nói thì cấp dưới làm.
Thêm vào đó ở xứ người là rào cản ngôn ngữ. Mình nghĩ ra ý hay nhưng mất vài giây để dịch trong đầu, đến khi định nói thì cuộc họp đã sang chuyện khác. Mình sợ nói sai ngữ pháp, sợ người khác không hiểu.
Và có cả nỗi sợ của người mới đến: mình chưa vững, chưa có chỗ đứng, nói ra lỡ sai thì mất việc.
Tất cả những lý do đó đều dễ hiểu. Nhưng kết quả là nhiều người Việt trở thành những người làm tốt mà vô hình.
Im lặng bị hiểu thế nào?
Giờ mình nói về phía bên kia. Ở nhiều nơi làm việc, cuộc họp là nơi người ta góp ý, tranh luận, đề xuất. Người không nói gì trong cuộc họp dễ bị nghĩ là không có ý kiến, không hiểu vấn đề, hoặc không quan tâm.
Khi có vấn đề mà mình không nói, người ta nghĩ mọi thứ ổn. Rồi khi vấn đề lớn lên, họ hỏi sao không báo sớm. Im lặng để tránh phiền lại thành gây phiền.
Một chị làm kế toán kể rằng chị phát hiện một lỗi trong quy trình, nhưng ngại nói vì không phải việc của mình. Vài tháng sau lỗi đó gây rắc rối lớn, và quản lý hỏi có ai thấy trước không. Chị thấy, nhưng chị đã im.
Và khi đến lúc đề bạt, người được nhớ đến thường là người đã lên tiếng, đã đề xuất, đã cho thấy mình nghĩ gì. Làm tốt mà không ai biết mình nghĩ gì thì khó được giao việc lớn hơn.
Lên tiếng mà vẫn là mình
Lên tiếng không có nghĩa là phải trở thành người nói nhiều nhất phòng. Người Việt có điểm mạnh là điềm đạm, lắng nghe, suy nghĩ kỹ. Hãy giữ điểm mạnh đó và thêm vào một chút.
Một cách là chuẩn bị trước. Nếu biết cuộc họp bàn chuyện gì, hãy nghĩ trước một hai ý muốn nói, thậm chí viết ra. Khi đến lúc, mình đã có sẵn, không phải dịch vội.
Cách thứ hai là nói sau cuộc họp. Nếu trong họp không kịp nói, hãy gửi một tin nhắn ngắn cho người phụ trách: tôi có một ý về vấn đề hôm nay. Nhiều người thấy cách này dễ hơn và vẫn được ghi nhận.
Cách thứ ba là bắt đầu nhỏ. Một câu hỏi làm rõ, một lời đồng ý có lý do, một góp ý nhẹ. Mỗi lần nói là một lần tập, và dần dần mình sẽ tự nhiên hơn.
Nói không với cấp trên
Đây là phần khó nhất với nhiều người Việt. Cấp trên giao thêm việc khi mình đã quá tải, mình vẫn nhận. Cấp trên đưa ra một hướng mình thấy sai, mình vẫn làm.
Ở nhiều nơi làm việc, nói rằng tôi đang có ba việc cần xong trong tuần này, anh muốn tôi ưu tiên việc nào, là cách làm bình thường. Không phải từ chối, mà là cho người quản lý đủ thông tin để quyết.
Khi thấy một hướng có vấn đề, hãy thử nói: tôi thấy có một rủi ro ở chỗ này, anh đã tính đến chưa. Nói về vấn đề, không nói về người. Đưa ra lý do, không chỉ cảm giác.
Một anh kể rằng lần đầu anh nói với quản lý rằng anh không kịp làm thêm, anh tưởng sẽ bị khiển trách. Quản lý lại cảm ơn vì đã báo sớm. Anh nhận ra mình đã sợ một điều không có thật.
Khi bị đối xử không công bằng
Có những lúc im lặng không còn là chuyện văn hoá, mà là chịu đựng: bị trả công thấp hơn người khác cùng việc, bị nói những lời miệt thị về nguồn gốc, bị giao toàn việc nặng.
Khi đó, hãy ghi lại sự việc, ngày giờ, ai liên quan. Tìm hiểu nơi mình làm việc có bộ phận nhân sự, có quy trình khiếu nại không. Chuyện quyền lợi lao động, hãy hỏi cơ quan chính thức hoặc người có chuyên môn pháp lý ở nơi bạn sống.
Nói ra trong những trường hợp này không phải là gây chuyện. Đó là bảo vệ mình, và có khi bảo vệ cả những người đến sau.
Mình khép tập bằng một câu: trong cuộc họp gần nhất, có ý nào bạn đã nghĩ mà không nói, và nếu nói thì điều gì sẽ khác?
Câu hỏi thường gặp
Người Việt im lặng trong cuộc họp có bị đánh giá thấp không?
Ở nhiều nơi làm việc, có. Im lặng dễ bị hiểu là không có ý kiến hoặc không quan tâm. Chuẩn bị trước ý muốn nói hoặc góp ý sau cuộc họp giúp bạn được ghi nhận.
Làm sao tự tin nói ý kiến bằng ngoại ngữ ở chỗ làm?
Chuẩn bị trước ý muốn nói, bắt đầu bằng những câu hỏi hay góp ý nhỏ, và chấp nhận nói chậm. Người nghe quan tâm ý của bạn hơn ngữ pháp.
Có nên từ chối khi cấp trên giao thêm việc?
Thay vì từ chối thẳng, hãy nói rõ khối lượng việc hiện có và hỏi cấp trên muốn ưu tiên việc nào. Đó là cách làm bình thường ở nhiều nơi.
Bị đối xử bất công ở nơi làm việc nước ngoài thì làm gì?
Ghi lại sự việc, tìm hiểu quy trình khiếu nại của nơi làm việc, và hỏi cơ quan chính thức hoặc người có chuyên môn pháp lý về quyền lợi của mình.
Lên tiếng có làm mất đi sự khiêm tốn của người Việt?
Không nhất thiết. Bạn có thể giữ sự điềm đạm, lắng nghe, và vẫn nói ý kiến có lý do. Lên tiếng đúng lúc là thêm vào điểm mạnh chứ không thay thế nó.
